» do druku

Aktualności

Prawo autorskie w Internecie

Przy okazji sporu o ACTA warto zastanowić się, czy dobrze znamy polskie prawo w zakresie ochrony praw autorskich korzystając z treści w sieci? Rozpoczynamy cykl artykułów na temat prawa własności intelektualnej i praw pokrewnych w Internecie. Na początek – czym jest prawo autorskie, utwór i dzieło.

 

Wydarzenia ostatnich tygodni skupiają się na kontrowersjach związanych z pracami nad międzynarodowym traktem ACTA, czyli międzynarodowej umowy  handlowej  dotyczącej zwalczania obrotu towarami podrabianymi. Przedmiotem regulacji są m.in. kwestie rozpowszechniania dzieł prawnie chronionych poprzez Internet. Polskie organizacje pozarządowe, Internauci i eksperci  protestują przeciwko ratyfikacji traktatu, argumentując to zagrożeniem dla konstytucyjnej wolności słowa i ograniczeniem swobodnego rozwoju innowacyjnych rozwiązań, w tym oprogramowania typu open-source.  Zwolennicy ACTA zapewniają jednak, że traktat nie zmieni wiele w polskim prawie.

 

Przy tych dyskusjach warto zadać pytanie, czy polscy Internauci znają obowiązujące ich prawo autorskie i prawa pokrewne? 

 

Początków prawa autorskiego należy szukać w czasach, kiedy ludzie uświadomili sobie, że dzieło stworzone przez jednego artystę, może być kopiowane i powielane przez inne osoby. Wraz z rozwojem techniki, wynalazkiem druku i innych sposobów powielania obrazu czy technik zapisywania myśli ludzkiej, kopiowanie i powielanie dzieł stało się masowe, a wówczas okazało się, że należy ustalić zasady chroniące interesy twórców, ale też pozwalające innym na korzystanie z dorobku artystycznego i kulturalnego zgromadzonego na przestrzeni lat.

 

Prawo autorskie jest więc zbiorem zasad z jednej strony chroniących prawa autora do stworzonego przez niego dzieła, z drugiej strony – określających warunki korzystania z tego dzieła przez osoby inne niż autor. Jednak nie każde dzieło będzie chronione prawem autorskim. Prawo autorskie chroni bowiem wyłącznie utwory. Musimy zatem postawić sobie pytanie, czym jest utwór…

 

Utwór to efekt, przejaw, skutek twórczości człowieka; twórczości oryginalnej, odzwierciedlającej indywidualny charakter autora.

Aby wiersz był chroniony prawem autorskim, nie ma znaczenia, czy jest on zapisany na kartce, nagrany na płytę CD czy wyrecytowany. Kartka, płyta CD, płótno, metal są fizycznymi nośnikami utworu. Sposób wyrażenia utworu nie ma znaczenia dla prawa autorskiego. Podobnie, dla ochrony przewidzianej prawem autorskim nie ma znaczenia, jakim materiałem posłużył się autor dla utrwalenia utworu: cennym kruszcem czy papierem. Ważna jest twórcza myśl zawarta w tym materiale.

 

To, co jest najcenniejsze, to indywidualny charakter jaki twórca nadał swojemu utworowi. Aby to zrozumieć, wyobraźmy sobie dwóch malarzy z kompletem takich samych farb i płócien. Ustawmy malarzy w tym samym miejscu i poprośmy, aby każdy z nich namalował ten sam widok. Obaj malarze widok ten przedstawią inaczej; każdy nada swemu obrazowi indywidualny charakter.

 

Musimy także pamiętać, że utwór może być stworzony jedynie przez człowieka. Barwna kompozycja namalowana przez maszynę-robota nie będzie chroniona prawem autorskim. Wątpliwości mogą pojawić się przy okazji kreowania i ożywiania fikcyjnych, wizualnych postaci za pomocą specjalnie w tym celu stworzonego oprogramowania. Owszem, programy są chronione prawem autorskim, ale w odniesieniu do rezultatu pracy komputera, przyjmuje się, że utwór nie powstaje.

 

Dla prawa autorskiego nie ma znaczenia, jaką wartość przypisuje się utworowi. Historia pokazuje, że często dzieła niedoceniane za życia swoich twórców, dopiero po ich śmierci zostawały dostrzeżone i docenione przez następne pokolenia. Prawo autorskie chroni zarówno utwory znane, jaki i te „pisane do szuflady”.

 

Podane powyżej kryteria prowadzą do wniosku, że nie wszystko, co znajduje się w Internecie, może podlegać prawu autorskiemu. Zdecydowana jednak większość tekstów, zdjęć, grafiki, układów (layoutów) stron www, będzie podlegała regulacjom opisanym w przewodniku.

Pamiętajmy zatem: prawo autorskie chroni prawa autora do stworzonego przez niego dzieła i określa warunki korzystania z tego dzieła przez osoby inne niż autor.

 

Czy dzieło jest utworem?

 

Nie każde dzieło będzie chronione prawem autorskim, prawo autorskie chroni bowiem wyłącznie utwory. Owszem, dzieło może być utworem, ale tylko to, które spełnia opisane wyżej kryteria. Innymi słowy, tylko niektóre dzieła są utworami.

Umowa o dzieło jest jedną z umów prawa cywilnego. Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Dziełem będzie np. przygotowanie drewnianego stołu, ale żeby stół ten został uznany za utwór, musi być oryginalny i podkreślać indywidualny charakter swojego twórcy.

 

W poszczególnych państwach istnieją różne przepisy regulujące zasady prawa autorskiego. W Polsce podstawowe regulacje zawiera ustawa z dnia 4 lutego1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. 06.90.631 z późniejszymi zmianami).

 

Przepisy Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stosuje się do utworów:

• których twórca lub współtwórca jest obywatelem polskim
  

• których twórca jest obywatelem państwa członkowskiego Unii Europejskiej albo państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym

• które zostały opublikowane po raz pierwszy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo równocześnie na tym terytorium i za granicą

• które zostały opublikowane po raz pierwszy w języku polskim

• które są chronione na podstawie umów międzynarodowych, w zakresie w jakim ich ochrona wynika z tych umów.            

W przypadku Internetu wyliczenie to ma o tyle istotne znaczenie, iż jest to sieć ogólnoświatowa, ponadpaństwowa. Często dzieje się tak, że autor tekstu jest obywatelem polskim, ale jego strona znajduje się na serwerze za granicą. Łącząc się z serwerem zagranicznym, wchodzimy na strony podlegające innym systemom prawnym.

 

Pamiętajmy, że wchodząc na strony inne niż polskie, zaczynamy poruszać się w zakresie obcego prawa, które w konkretnych sytuacjach może – odmiennie od polskich zasad przedstawionych w przewodniku – traktować nasze działania.

 

Oprócz są też inne akty prawne szczegółowo określające zagadnienia wynikające z prawa autorskiego (inne ustawy, rozporządzenia). Obowiązują też przepisy umów międzynarodowych, których Polska jest stroną, a także regulacje Unii Europejskiej, dzięki którym rozwiązania przyjęte w polskiej ustawie są zbliżone do rozwiązań krajów europejskich. Z uwagi na silne powiązanie autorskich praw majątkowych z prawem własności, istotną rolę odgrywają też przepisy Konstytucji RP.

 

 

W następnym artykule: kiedy rozpoczyna się ochrona utworu, czego prawo autorskie nie chroni, co wspólnego ma Internet z prawem autorskim?

 

Artykuł jest fragmentem publikacji „Przewodnik po prawie autorskim i prawach pokrewnych w Internecie” autorstwa Małgorzaty Grabek-Lewandowskiej, powstałej w ramach programu e-VITA III. Publikacja dostępna jest bezpłatnie w formacie PDF.